PATRON

NASZ PATRON

Jan Hewe­liusz (1611–1687)

Wybit­ny gdań­ski astro­nom, zamoż­ny piwo­war, ław­nik i rad­ny Sta­re­go Mia­sta. Zasad­ni­cze wykształ­ce­nie Hewe­liusz zdo­był w Gim­na­zjum Aka­de­mic­kim w Gdań­sku. Dla nauki języ­ka pol­skie­go ojciec wysłał mło­de­go Hewe­liu­sza do miej­sco­wo­ści Gon­deltsch koło Byd­gosz­czy. W 1630 roku Jan Hewe­liusz wyru­szył na uni­wer­sy­tet w Lej­dzie, na stu­dia praw­ni­cze. Pra­wo jed­nak nie pocią­ga­ło go, więc w 1631 roku udał się do Anglii następ­nie do Fran­cji i Holan­dii. W cza­sie tej podró­ży poznał wie­lu wybit­nych uczo­nych, a zain­te­re­so­wa­nia astro­no­mią sta­ły się jego pasją.

Po powro­cie do Gdań­ska w 1634 roku urzą­dził na dachach swych trzech domów przy uli­cy Korzen­nej 53, 54 i 55 duże obser­wa­to­rium astro­no­micz­ne, któ­re wypo­sa­żył we wła­sno­ręcz­nie skon­stru­owa­ne zega­ry, lune­ty, tele­sko­py, sek­stan­ty i inne instru­men­ty.

Wcze­śniej, roz­po­czy­na­jąc swo­ją miej­ska karie­rę Jan został przed­sta­wi­cie­lem para­fii św. Kata­rzy­ny, w 1641 zaś — ław­ni­kiem swo­jej dziel­ni­cy, Sta­re­go Mia­sta. Nato­miast w 1651 roku, gdy był już zna­nym astro­no­mem stał się doży­wot­nim człon­kiem Rady Miej­skiej, jed­nym z pię­ciu raj­ców Sta­re­go Mia­sta.

We wrze­śniu 1679 roku Hewe­liu­sza dotknę­ło nie­szczę­ście. Gdy prze­by­wał w swo­jej wiej­skiej posia­dło­ści pożar stra­wił jego domy wraz z obser­wa­to­rium, instru­men­ta­mi i zgro­ma­dzo­ny­mi wolu­mi­na­mi swo­ich dzieł. Liczą­cy sobie wów­czas 68 lat Hewe­liusz, roz­po­czął odbu­do­wę domów i obser­wa­to­rium. Pra­ce te trwa­ły kil­ka lat, ale od 1682 roku astro­nom pro­wa­dził już sys­te­ma­tycz­ne obser­wa­cje.

Wyni­ki swych stu­diów i obser­wa­cji dru­ko­wał Hewe­liusz w swo­jej wła­snej dru­kar­ni. Hewe­liusz był auto­rem oko­ło 20 wiel­kich dzieł, m. in. topo­gra­fii Księ­ży­ca, histo­rii astro­no­mii ze szcze­gó­ło­wym opi­sem swych przy­rzą­dów, histo­rii komet oraz kil­ku tomów codzien­nych obser­wa­cji. Ostat­nie wyda­ne w 1690 roku dzie­ło zawie­ra­ło wspa­nia­ły atlas 54 gwiaz­do­zbio­rów, wśród któ­rych było 12 kon­ste­la­cji po raz pierw­szy opi­sa­nych przez Hewe­liu­sza. Jed­ną z nich był gwiaz­do­zbiór skła­da­ją­cy się z 7 gwiazd, nazwa­ny przez nie­go “Tar­czą Sobie­skie­go” na cześć jego kró­lew­skie­go mece­na­sa Jana III. Dzia­łal­ność i osią­gnię­cia nauko­we wzbu­dza­ły podziw w ówcze­snych śro­do­wi­skach uczo­nych. W 1664 roku został człon­kiem Roy­al Socie­ty w Lon­dy­nie.

Gdań­skie obser­wa­to­rium odwie­dza­li kró­lo­wie pol­scy Jan Kazi­mierz i Jan III Sobie­ski, któ­rzy wspo­ma­ga­li go finan­so­wo i wspie­ra­li jego pra­ce astro­no­micz­ne. Był rów­nież sty­pen­dy­stą kró­la Fran­cji Ludwi­ka XIV. Nazwi­sko wybit­ne­go gdańsz­cza­ni­na, wiel­kie­go pol­skie­go astro­no­ma Jana Hewe­liu­sza, zwią­za­ło się na trwa­le z Ratu­szem Sta­ro­miej­skim ze wzglę­du na peł­nio­ne funk­cje.

W ratu­szu wydzier­ża­wiał rów­nież piw­ni­cę na skła­do­wa­nie swe­go piwa, cenio­ne­go przez miesz­czan i wysy­ła­ne­go do Anglii. Codzien­nie rano moż­na było zoba­czyć, jak dostoj­ny czło­nek zagra­nicz­nych towa­rzystw i sty­pen­dy­sta dwóch monar­chów idzie do Ratu­sza, by oso­bi­ście dopil­no­wać cze­lad­ni­ków roz­le­wa­ją­cych piwo.

Hewe­liusz będąc czło­wie­kiem boga­tym oparł się nisz­czą­cej sile pie­nię­dzy i poświę­cił życie wiel­kiej pasji, któ­ra roz­sła­wi­ła jego imię oraz Gdańsk w całej ówcze­snej Euro­pie.

W stu­le­cie śmier­ci astro­no­ma król Sta­ni­sław August ufun­do­wał mu pomnik i prze­ka­zał go w darze jego rodzin­ne­mu mia­stu w 1790 roku. Pomnik usta­wio­ny był w Dużej Izbie Ławy w Ratu­szu Sta­ro­miej­skim. Obec­nie znaj­du­je się on w Muzeum Naro­do­wym w Gdań­sku.

Współ­cze­śni miesz­kań­cy Gdań­ska uho­no­ro­wa­li sław­ne­go astro­no­ma, Jana Hewe­liu­sza, przy­zna­jąc mu zaszczyt­ny tytuł GDAŃSZCZANINA TYSIĄCLECIA.

opra­co­wa­ła Anna Dre­li­szak